Μια ταινία που έγινε πιο επίκαιρη όσο περνούσαν τα χρόνια

Υπάρχουν κινηματογραφικές δημιουργίες που ανήκουν απόλυτα στην εποχή τους.

Και υπάρχουν άλλες που μοιάζουν να καταλαβαίνουν έναν κόσμο ο οποίος δεν έχει ακόμη εμφανιστεί.

Το The Conversation του Francis Ford Coppola, που κυκλοφόρησε το 1974, ανήκει στη δεύτερη κατηγορία.

Σε μια εποχή χωρίς smartphones, κοινωνικά δίκτυα, ψηφιακούς βοηθούς και εφαρμογές που ζητούν διαρκώς πρόσβαση στα προσωπικά μας δεδομένα, η ταινία έθεσε ένα ερώτημα που σήμερα ακούγεται πιο επίκαιρο από ποτέ.

Τι συμβαίνει όταν η δυνατότητα να παρακολουθούμε τους άλλους ξεπερνά την ικανότητά μας να κατανοούμε όσα καταγράφουμε;

Ο Coppola δεν δημιούργησε απλώς ένα θρίλερ κατασκοπείας.

Δημιούργησε μια ιστορία για τη μοναξιά, την ενοχή και την επικίνδυνη ψευδαίσθηση ότι η πληροφορία ισοδυναμεί με γνώση.

Πενήντα δύο χρόνια αργότερα, η ταινία εξακολουθεί να προσφέρει ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον πλαίσιο για να συζητήσουμε τη σχέση μας με την τεχνολογία.

Ο άνθρωπος που ακούει τα πάντα

Στο επίκεντρο της ιστορίας βρίσκεται ο Harry Caul, ένας εξαιρετικά ικανός επαγγελματίας παρακολούθησης, τον οποίο υποδύεται ο Gene Hackman.

Η δουλειά του είναι να καταγράφει συνομιλίες.

Δεν χρειάζεται να γνωρίζει γιατί οι πελάτες του επιθυμούν αυτές τις πληροφορίες.

Δεν χρειάζεται να ενδιαφέρεται για τις συνέπειες.

Αρκεί να παραδώσει ένα τεχνικά άρτιο αποτέλεσμα.

Στην αρχή της ταινίας, ο Harry αναλαμβάνει να καταγράψει μια συνομιλία ανάμεσα σε δύο ανθρώπους που περπατούν σε μια πολυσύχναστη πλατεία του Σαν Φρανσίσκο.

Η διαδικασία απαιτεί τεχνική δεξιοτεχνία.

Οι φωνές αναμειγνύονται με τον θόρυβο του περιβάλλοντος και τα αποσπάσματα πρέπει να συνδυαστούν ώστε να προκύψει μια κατανοητή καταγραφή.

Ο Harry είναι εξαιρετικός σε αυτό που κάνει.

Ωστόσο, καθώς επεξεργάζεται το υλικό, αρχίζει να υποψιάζεται ότι η συνομιλία μπορεί να σχετίζεται με κάτι πολύ πιο επικίνδυνο από όσο αρχικά πίστευε.

Και τότε εμφανίζεται το πρόβλημα.

Η τεχνολογία τού επιτρέπει να ακούει σχεδόν τα πάντα.

Δεν του επιτρέπει όμως να γνωρίζει με βεβαιότητα τι σημαίνουν όσα ακούει.

Αυτή η αντίθεση αποτελεί τον πυρήνα της ταινίας, όπως αναδεικνύεται και στις αναλύσεις του British Film Institute.

Η τεχνολογία ως καταφύγιο

Ο Harry Caul είναι ένας από τους πιο ενδιαφέροντες χαρακτήρες του αμερικανικού κινηματογράφου της δεκαετίας του 1970.

Δεν πρόκειται για έναν άνθρωπο που απολαμβάνει απαραίτητα την εξουσία που του προσφέρει η δουλειά του.

Αντιθέτως, παρουσιάζεται ως ιδιαίτερα εσωστρεφής, απομονωμένος και καχύποπτος.

Ενώ παρακολουθεί τις ζωές άλλων ανθρώπων, προσπαθεί απεγνωσμένα να προστατεύσει τη δική του ιδιωτικότητα.

Δεν επιθυμεί να γνωρίζουν οι άλλοι πολλά για εκείνον.

Δεν εμπιστεύεται εύκολα.

Και χρησιμοποιεί την τεχνολογική του εξειδίκευση ως έναν τρόπο να διατηρεί τον έλεγχο.

Εδώ βρίσκεται μία από τις σημαντικότερες ειρωνείες της ιστορίας.

Ο άνθρωπος που έχει μετατρέψει την παραβίαση της ιδιωτικότητας σε επάγγελμα φοβάται περισσότερο από οτιδήποτε άλλο μήπως παραβιαστεί η δική του.

Ο Roger Ebert, στην κριτική του για την ταινία, είχε αναδείξει ακριβώς αυτή τη σύνδεση ανάμεσα στην παρακολούθηση, την ενοχή και την ανθρώπινη απομόνωση.

Από τις αναλογικές κασέτες στους ψηφιακούς αλγορίθμους

Το 1974, η παρακολούθηση απαιτούσε εξοπλισμό, τεχνικές γνώσεις και φυσική παρουσία.

Σήμερα, μεγάλο μέρος της συλλογής πληροφοριών πραγματοποιείται αυτοματοποιημένα.

Τα smartphones καταγράφουν τοποθεσίες όταν τους έχουμε δώσει τη σχετική άδεια.

Οι εφαρμογές μπορούν να συλλέγουν δεδομένα χρήσης.

Οι διαδικτυακές υπηρεσίες δημιουργούν προφίλ προτιμήσεων και συμπεριφορών.

Τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης μπορούν να αναλύουν μεγάλες ποσότητες πληροφοριών και να εντοπίζουν συσχετισμούς που θα ήταν δύσκολο να αναγνωριστούν χειροκίνητα.

Όλα αυτά μπορούν να προσφέρουν πραγματικά οφέλη.

Η τεχνολογία δεν είναι από μόνη της ο εχθρός.

Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν η δυνατότητα συλλογής δεδομένων αντιμετωπίζεται ως επαρκής δικαιολογία για τη συλλογή τους.

Ή όταν η ανάλυση των πληροφοριών θεωρείται αυτομάτως ισοδύναμη με την κατανόηση ενός ανθρώπου.

Ο Harry Caul πιστεύει ότι, αν ακούσει αρκετά προσεκτικά μια συνομιλία, θα καταφέρει να αποκαλύψει την αλήθεια.

Σήμερα, συχνά υποθέτουμε ότι ένας αλγόριθμος μπορεί να μας καταλάβει επειδή γνωρίζει τι αναζητούμε, τι αγοράζουμε ή τι παρακολουθούμε.

Όμως η ανθρώπινη συμπεριφορά δεν αποτελεί ένα απλό σύνολο δεδομένων.

Οι λέξεις αποκτούν διαφορετικό νόημα ανάλογα με το περιβάλλον, τις προθέσεις και τις σχέσεις των ανθρώπων.

Και η ίδια πληροφορία μπορεί να οδηγήσει σε εντελώς διαφορετικά συμπεράσματα.

Ο ήχος ως πρωταγωνιστής

Ένα από τα στοιχεία που κάνουν το The Conversation ιδιαίτερα σημαντικό κινηματογραφικά είναι η χρήση του ήχου.

Ο Walter Murch, που συνέβαλε καθοριστικά στον ηχητικό σχεδιασμό της ταινίας, αντιμετωπίζει τον ήχο όχι απλώς ως συνοδευτικό στοιχείο της εικόνας, αλλά ως βασικό μηχανισμό αφήγησης.

Η ίδια συνομιλία επανέρχεται.

Ακούγεται ξανά και ξανά.

Ορισμένες λεπτομέρειες αποκτούν μεγαλύτερη σημασία.

Άλλες φαίνεται να αλλάζουν ανάλογα με τον τρόπο που τις αντιλαμβάνεται ο πρωταγωνιστής.

Η ταινία αναγκάζει έτσι τον θεατή να συμμετάσχει σε μια διαδικασία ερμηνείας.

Δεν παρακολουθούμε απλώς έναν άνθρωπο που προσπαθεί να λύσει ένα μυστήριο.

Βρισκόμαστε και εμείς στη θέση του.

Ακούμε.

Υποθέτουμε.

Και προσπαθούμε να καταλάβουμε αν οι πληροφορίες που διαθέτουμε επαρκούν για να οδηγηθούμε σε ασφαλή συμπεράσματα.

Το British Film Institute έχει αναδείξει το The Conversation ως μία από τις σημαντικότερες ταινίες που χρησιμοποιούν τον ήχο ως κεντρικό αφηγηματικό εργαλείο.

Η εποχή του Watergate και η σημερινή πραγματικότητα

Η κυκλοφορία της ταινίας συνέπεσε με μια περίοδο βαθιάς πολιτικής δυσπιστίας στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Το σκάνδαλο Watergate είχε μετατρέψει την παρακολούθηση και την κατάχρηση εξουσίας σε ζητήματα τεράστιας δημόσιας σημασίας.

Παρότι ο Coppola είχε αρχίσει να αναπτύσσει το σενάριο πριν από την αποκάλυψη του σκανδάλου, η χρονική συγκυρία προσέδωσε στην ταινία μια ιδιαίτερη επικαιρότητα.

Σήμερα, οι τεχνολογίες έχουν αλλάξει.

Οι βασικές ανησυχίες, όμως, παραμένουν εντυπωσιακά οικείες.

Ποιος έχει πρόσβαση στις προσωπικές μας πληροφορίες;

Για ποιον σκοπό συλλέγονται;

Πόσο εύκολα μπορούν να χρησιμοποιηθούν εκτός του αρχικού τους πλαισίου;

Και ποιος αναλαμβάνει την ευθύνη όταν μια τεχνολογικά ακριβής καταγραφή οδηγεί σε μια λανθασμένη ανθρώπινη ερμηνεία;

Το The Conversation δεν προσφέρει εύκολες απαντήσεις.

Αυτός είναι και ένας από τους λόγους που παραμένει σημαντικό.

Η ιδιωτικότητα δεν είναι τεχνικό χαρακτηριστικό

Στη σύγχρονη ψηφιακή ζωή συζητούμε συχνά για την ιδιωτικότητα με τεχνικούς όρους.

Κρυπτογράφηση.

Άδειες πρόσβασης.

Πολιτικές διαχείρισης δεδομένων.

Ρυθμίσεις ασφαλείας.

Όλα αυτά είναι απαραίτητα.

Ωστόσο, η ιδιωτικότητα δεν αποτελεί αποκλειστικά τεχνικό ζήτημα.

Είναι και μια ανθρώπινη ανάγκη.

Η ανάγκη να διαθέτουμε έναν προσωπικό χώρο, να μπορούμε να κάνουμε λάθη χωρίς διαρκή παρατήρηση και να επιλέγουμε ποια πλευρά του εαυτού μας επιθυμούμε να μοιραστούμε.

Ο Harry Caul κατανοεί την αξία αυτής της ανάγκης.

Αλλά δυσκολεύεται να αναγνωρίσει ότι ισχύει και για τους ανθρώπους τους οποίους παρακολουθεί.

Αυτή η αντίφαση μετατρέπει την ιστορία του σε κάτι περισσότερο από ένα θρίλερ.

Την καθιστά μια βαθιά ανθρώπινη τραγωδία.

Γιατί πρέπει να επιστρέψουμε στο The Conversation

Δεν χρειάζεται κάθε σπουδαία ταινία να διαθέτει εντυπωσιακά οπτικά εφέ ή έναν καταιγιστικό ρυθμό.

Μερικές φορές αρκεί μια ιδέα.

Ένας άνθρωπος.

Μια συνομιλία.

Και η σταδιακή συνειδητοποίηση ότι η αλήθεια είναι πολύ πιο δύσκολο να κατακτηθεί από όσο πιστεύαμε.

Το The Conversation είναι μία από εκείνες τις ταινίες που αξίζει να ανακαλύψει κανείς ακόμη και σήμερα.

Όχι μόνο επειδή αποτελεί σημαντικό έργο του αμερικανικού κινηματογράφου.

Αλλά επειδή μας υπενθυμίζει κάτι που στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης και της διαρκούς ψηφιακής συνδεσιμότητας έχουμε ανάγκη να θυμόμαστε.

Το γεγονός ότι μπορούμε να γνωρίζουμε περισσότερα για κάποιον δεν σημαίνει ότι τον καταλαβαίνουμε καλύτερα.

Και το γεγονός ότι διαθέτουμε την τεχνολογία για να παρακολουθούμε τους άλλους δεν σημαίνει ότι έχουμε και το δικαίωμα να το κάνουμε.

Ίσως τελικά αυτή να είναι η σημαντικότερη κληρονομιά της ταινίας.

Ότι περισσότερο από πενήντα χρόνια πριν, ένας σκηνοθέτης κατάφερε να αναδείξει το ηθικό πρόβλημα που εξακολουθεί να συνοδεύει κάθε νέα τεχνολογική δυνατότητα.

Η πρόταση του AWH | SCREEN: Το The Conversation είναι απαραίτητη κινηματογραφική εμπειρία για όσους αγαπούν τα ψυχολογικά θρίλερ, τον κινηματογράφο της δεκαετίας του 1970 και τις ιστορίες που εξετάζουν τη σχέση ανθρώπου και τεχνολογίας. Η διαθεσιμότητά του σε streaming εξαρτάται από τη χώρα και την εκάστοτε πλατφόρμα.