Τι θα συνέβαινε αν κάποιος αποφάσιζε το μέλλον μας πριν ακόμη γεννηθούμε;

Υπάρχουν ταινίες επιστημονικής φαντασίας που προσπαθούν να προβλέψουν πώς θα μοιάζει ο κόσμος του μέλλοντος.

Και υπάρχουν ταινίες που χρησιμοποιούν το μέλλον για να μας προειδοποιήσουν σχετικά με τις επιλογές του παρόντος.

Το Gattaca, που κυκλοφόρησε στις αμερικανικές κινηματογραφικές αίθουσες στις 24 Οκτωβρίου 1997, ανήκει στη δεύτερη κατηγορία.

Σχεδόν τρεις δεκαετίες αργότερα, η ταινία του Andrew Niccol εξακολουθεί να θέτει ερωτήματα που αποκτούν νέα σημασία σε μια εποχή γενετικών εξετάσεων, βιοτεχνολογίας, τεχνητής νοημοσύνης και αλγοριθμικών προβλέψεων.

Το σημαντικότερο από αυτά είναι απλό, αλλά βαθιά ανησυχητικό.

Τι συμβαίνει όταν μια κοινωνία αρχίζει να αντιμετωπίζει τις πιθανότητες ως βεβαιότητες;

Και τι απομένει από την ανθρώπινη ελευθερία όταν το μέλλον μας θεωρείται ήδη υπολογισμένο;

Ένας κόσμος όπου το DNA καθορίζει την κοινωνική θέση

Στο Gattaca, η επιστήμη έχει αποκτήσει τη δυνατότητα να αξιολογεί με εξαιρετική λεπτομέρεια τη γενετική σύσταση των ανθρώπων.

Οι γονείς μπορούν να επηρεάζουν τα γενετικά χαρακτηριστικά των παιδιών τους, ενώ η κοινωνία χρησιμοποιεί τις βιολογικές πληροφορίες για να καθορίζει τις επαγγελματικές και κοινωνικές τους δυνατότητες.

Οι άνθρωποι που γεννιούνται με γενετική επιλογή θεωρούνται περισσότερο κατάλληλοι για συγκεκριμένες θέσεις.

Εκείνοι που γεννιούνται χωρίς αντίστοιχη παρέμβαση αντιμετωπίζονται ως πολίτες περιορισμένων δυνατοτήτων.

Ο Vincent Freeman, τον οποίο υποδύεται ο Ethan Hawke, ανήκει στη δεύτερη κατηγορία.

Παρότι ονειρεύεται να ταξιδέψει στο διάστημα, το γενετικό του προφίλ θεωρείται ανεπαρκές.

Η κοινωνία έχει ήδη αποφασίσει τι μπορεί και τι δεν μπορεί να πετύχει.

Ο Vincent, όμως, αρνείται να αποδεχτεί αυτή την απόφαση.

Η ιστορία του γίνεται μια προσπάθεια να αμφισβητήσει ένα σύστημα που αντιμετωπίζει τη βιολογική πρόβλεψη ως απόλυτο κριτήριο ανθρώπινης αξίας.

Η πιο επικίνδυνη μορφή διάκρισης είναι εκείνη που παρουσιάζεται ως αντικειμενική

Η σημαντικότερη ιδέα του Gattaca δεν είναι ότι η γενετική τεχνολογία αποτελεί από μόνη της απειλή.

Είναι ότι μια κοινωνία μπορεί να χρησιμοποιήσει επιστημονικά δεδομένα για να δικαιολογήσει νέες μορφές αποκλεισμού.

Στον κόσμο της ταινίας, η κοινωνική διάκριση δεν παρουσιάζεται απαραίτητα ως αποτέλεσμα προσωπικής προκατάληψης.

Εμφανίζεται ως μια λογική, σχεδόν αυτονόητη διαδικασία επιλογής.

Οι εργοδότες δεν χρειάζεται να δηλώνουν ότι θεωρούν έναν άνθρωπο κατώτερο.

Αρκεί να επικαλούνται το γενετικό του προφίλ.

Αυτή η προσέγγιση είναι ιδιαίτερα επικίνδυνη επειδή μετατρέπει μια στατιστική πιθανότητα σε προσωπική ταυτότητα.

Ο άνθρωπος δεν αξιολογείται πλέον με βάση όσα έχει πραγματοποιήσει.

Αξιολογείται με βάση όσα ένα σύστημα προβλέπει ότι μπορεί να πραγματοποιήσει.

Και αυτή η διαφορά είναι θεμελιώδης.

Από το DNA στους αλγορίθμους

Η σύνδεση του Gattaca με τη σύγχρονη εποχή δεν περιορίζεται στη γενετική.

Σήμερα, αλγοριθμικά συστήματα χρησιμοποιούνται για να αναλύουν δεδομένα και να υποστηρίζουν αποφάσεις σε πολλούς τομείς.

Η αξιολόγηση υποψηφίων για εργασία, η ανάλυση οικονομικού κινδύνου και η εξατομίκευση υπηρεσιών αποτελούν παραδείγματα περιβάλλοντων όπου οι προβλέψεις μπορούν να επηρεάσουν πραγματικές ευκαιρίες.

Η χρήση τέτοιων συστημάτων δεν είναι απαραίτητα προβληματική.

Μπορεί να προσφέρει σημαντικά οφέλη όταν σχεδιάζεται και εφαρμόζεται με διαφάνεια και κατάλληλο έλεγχο.

Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν οι προβλέψεις αντιμετωπίζονται ως αδιαμφισβήτητες αλήθειες.

Ένας αλγόριθμος μπορεί να εντοπίσει στατιστικές συσχετίσεις.

Δεν μπορεί, όμως, να καθορίσει από μόνος του την αξία ενός ανθρώπου.

Το Gattaca μάς θυμίζει ότι η τεχνολογική ακρίβεια και η κοινωνική δικαιοσύνη δεν είναι ταυτόσημες έννοιες.

Ένα σύστημα μπορεί να υπολογίζει αποτελεσματικά μια πιθανότητα και ταυτόχρονα να χρησιμοποιείται για έναν άδικο σκοπό.

Η επιστημονική σημασία της ταινίας

Το Gattaca έχει αποτελέσει αντικείμενο ακαδημαϊκής μελέτης.

Το 2022, επιστημονικό άρθρο στο περιοδικό Genetics εξέτασε τον τρόπο με τον οποίο η ταινία μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τη συζήτηση σύγχρονων ζητημάτων γενετικής και βιοηθικής.

Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι η ταινία αποτελεί σημαντικό πολιτισμικό σημείο αναφοράς για την κατανόηση της γενετικής διάκρισης.

Η ουσία της προειδοποίησης δεν βρίσκεται στην ύπαρξη γενετικών πληροφοριών.

Βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο αυτές μπορούν να μετατραπούν σε κοινωνικές κατηγορίες που περιορίζουν τις ανθρώπινες δυνατότητες.

Η γενετική επιστήμη έχει πραγματική αξία στην κατανόηση ασθενειών και στην ανάπτυξη θεραπειών.

Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι το γενετικό προφίλ ενός ανθρώπου μπορεί να περιγράψει πλήρως την προσωπικότητα, τις ικανότητες ή το μέλλον του.

Η διάκριση ανάμεσα στην επιστημονική γνώση και στον κοινωνικό ντετερμινισμό παραμένει εξαιρετικά σημαντική.

Η αισθητική ενός μέλλοντος χωρίς φανταχτερή τεχνολογία

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα χαρακτηριστικά του Gattaca είναι η οπτική του ταυτότητα.

Σε αντίθεση με πολλές παραγωγές επιστημονικής φαντασίας, η ταινία δεν στηρίζεται σε έναν κόσμο γεμάτο εντυπωσιακές ψηφιακές οθόνες και φουτουριστικά μηχανήματα.

Η αρχιτεκτονική, τα ρούχα και οι εσωτερικοί χώροι δημιουργούν μια αίσθηση αυστηρής τάξης.

Οι χαρακτήρες κινούνται σε ένα περιβάλλον που μοιάζει οργανωμένο, καθαρό και σχεδόν αποστειρωμένο.

Η αισθητική αυτή ενισχύει το βασικό θέμα της ιστορίας.

Η κοινωνία έχει επιδιώξει να περιορίσει την αβεβαιότητα.

Να οργανώσει την ανθρώπινη ζωή με βάση συγκεκριμένα πρότυπα.

Να απομακρύνει οτιδήποτε θεωρείται ατελές.

Το αποτέλεσμα, όμως, δεν είναι ένας κόσμος μεγαλύτερης ελευθερίας.

Είναι ένας κόσμος όπου η διαφορετικότητα αντιμετωπίζεται ως πρόβλημα.

Ο Vincent Freeman και το δικαίωμα στην αποτυχία

Ο Vincent δεν διεκδικεί μόνο το δικαίωμα να πετύχει.

Διεκδικεί και κάτι βαθύτερο: το δικαίωμα να προσπαθήσει.

Αυτό αποτελεί μία από τις πιο σημαντικές διαστάσεις της ταινίας.

Σε μια κοινωνία που επιδιώκει να προβλέπει τα πάντα, η ανθρώπινη προσπάθεια χάνει μέρος της σημασίας της.

Αν ένα σύστημα έχει ήδη αποφασίσει ποιος διαθέτει τις κατάλληλες προϋποθέσεις, τότε η προσωπική φιλοδοξία μπορεί να αντιμετωπίζεται ως περιττή.

Το Gattaca αμφισβητεί ακριβώς αυτή τη λογική.

Η αξία μιας ανθρώπινης προσπάθειας δεν βρίσκεται αποκλειστικά στην πιθανότητα επιτυχίας.

Βρίσκεται και στην ελευθερία να επιλέγουμε τους στόχους μας.

Να δοκιμάζουμε.

Να αποτυγχάνουμε.

Και να ανακαλύπτουμε δυνατότητες που δεν μπορούσαν να προβλεφθούν εκ των προτέρων.

Γιατί αξίζει να επιστρέψουμε στο Gattaca σήμερα

Το Gattaca δεν προσφέρει εύκολες απαντήσεις στα ηθικά ζητήματα της τεχνολογικής προόδου.

Ούτε υποστηρίζει ότι η επιστημονική γνώση πρέπει να αντιμετωπίζεται με καχυποψία.

Αντίθετα, μας καλεί να εξετάσουμε ποιος χρησιμοποιεί αυτή τη γνώση, για ποιον σκοπό και με ποιες συνέπειες.

Η τεχνολογία μπορεί να διευρύνει τις ανθρώπινες δυνατότητες.

Μπορεί, όμως, να χρησιμοποιηθεί και για να περιορίσει τις ευκαιρίες εκείνων που δεν ανταποκρίνονται σε συγκεκριμένα πρότυπα.

Η διαφορά δεν καθορίζεται αποκλειστικά από την τεχνολογική εξέλιξη.

Καθορίζεται από τις ανθρώπινες αποφάσεις.

Η οπτική του AWH | SCREEN

Είκοσι εννέα χρόνια μετά την κυκλοφορία του, το Gattaca παραμένει μια από τις πιο ουσιαστικές κινηματογραφικές αφορμές για να συζητήσουμε τη σχέση ανάμεσα στην επιστήμη, στην εξουσία και στην ανθρώπινη ελευθερία.

Η σημασία του δεν βρίσκεται στο αν προέβλεψε με ακρίβεια συγκεκριμένες τεχνολογίες.

Βρίσκεται στο ότι αναγνώρισε έναν κίνδυνο που παραμένει επίκαιρος.

Την τάση μας να αντιμετωπίζουμε όσα μπορούν να μετρηθούν ως σημαντικότερα από όσα δεν μπορούν.

Και ίσως αυτή να είναι η σημαντικότερη προειδοποίηση της ταινίας.

Ένας κόσμος που μπορεί να προβλέψει περισσότερα για τους ανθρώπους δεν είναι απαραίτητα ένας κόσμος που τους καταλαβαίνει καλύτερα.