Ανάμεσα στην ανάγκη ενός παιδιού για απασχόληση και στην κούραση ενός γονιού υπάρχει μια ολόκληρη καθημερινότητα. Η οθόνη έχει θέση μέσα της. Αξίζει, όμως, να αναρωτηθούμε αν θέλουμε να αποτελεί την πρώτη απάντηση σε κάθε κενό.

«Μπαμπά, βαριέμαι».

Μια μικρή φράση που μπορεί να ακουστεί οπουδήποτε. Στο πίσω κάθισμα του αυτοκινήτου. Στην αναμονή για ένα ραντεβού. Στο σπίτι, λίγο πριν ετοιμαστεί το φαγητό. Ένα απόγευμα κατά το οποίο τα παιχνίδια μοιάζουν ξαφνικά αδιάφορα και τίποτα δεν φαίνεται αρκετά καλό.

Το κινητό βρίσκεται συνήθως κοντά.

Υπάρχει ένα βίντεο που μπορεί να ξεκινήσει αμέσως. Ένα παιχνίδι που γνωρίζουμε ότι αρέσει στο παιδί. Μια σειρά που θα του κρατήσει συντροφιά μέχρι να ολοκληρώσουμε αυτό που κάνουμε.

Η λύση είναι διαθέσιμη, γρήγορη και, εκείνη τη στιγμή, βολική.

Για έναν γονιό που μαγειρεύει, προσπαθεί να απαντήσει σε ένα επαγγελματικό μήνυμα ή χρειάζεται λίγα λεπτά ησυχίας, αυτή η ευκολία έχει πραγματική αξία. Δεν βοηθά να την αντιμετωπίζουμε από απόσταση, σαν όλες οι οικογένειες να έχουν άφθονο χρόνο, βοήθεια και ενέργεια.

Η καθημερινότητα δεν οργανώνεται πάντα όπως θα θέλαμε. Κάποιες φορές το tablet μάς δίνει τον χώρο να τελειώσουμε κάτι απαραίτητο. Αυτό δεν χρειάζεται να συνοδεύεται από μια εσωτερική δίκη για το αν είμαστε αρκετά καλοί γονείς.

Το ερώτημα αρχίζει όταν η ίδια απάντηση γίνεται αυτόματη.

Όταν το «βαριέμαι» ακολουθείται σχεδόν αμέσως από το «πάρε να δεις κάτι». Όταν δεν προλαβαίνουμε να σκεφτούμε τι ζητά το παιδί, γιατί έχουμε ήδη βρει το περιεχόμενο που θα το απασχολήσει.

Ως γονιός, βρίσκω πιο χρήσιμο να σταθώ εκεί: στη μικρή απόσταση ανάμεσα στο αίτημα και στη δική μας αντίδραση.

Τι σημαίνει άραγε το «βαριέμαι» αυτή τη φορά;

Μπορεί να σημαίνει ότι το παιδί δεν έχει βρει κάτι ενδιαφέρον να κάνει. Μπορεί να θέλει παρέα. Μπορεί να χρειάζεται λίγη βοήθεια για να ξεκινήσει ένα παιχνίδι. Ίσως είναι κουρασμένο και τίποτα δεν του φαίνεται ελκυστικό.

Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε την απάντηση από μία λέξη. Μπορούμε, όμως, να αφήσουμε λίγο χώρο για να την αναζητήσουμε.

Μια απλή ερώτηση —«θέλεις παρέα ή ψάχνεις τι να κάνεις;»— ίσως μας βοηθήσει περισσότερο από μια άμεση πρόταση βίντεο. Δεν θα λειτουργεί πάντα. Δεν είναι κάποια μέθοδος που εγγυάται ήρεμα απογεύματα. Είναι ένας τρόπος να μην αντιμετωπίζουμε κάθε στιγμή ανίας σαν το ίδιο πρόβλημα.

Υπάρχει και κάτι άλλο που αξίζει να προσέξουμε: πόσο εύκολα θεωρούμε δική μας υποχρέωση να βρίσκουμε συνεχώς την επόμενη δραστηριότητα.

Το πρόγραμμα ενός παιδιού μπορεί να περιλαμβάνει σχολείο, διάβασμα, μετακινήσεις και οργανωμένες ασχολίες. Όταν εμφανίζεται ένα κενό, μπορεί να αισθανόμαστε ότι πρέπει να το γεμίσουμε κι αυτό. Να προτείνουμε, να οργανώσουμε, να εξηγήσουμε, να διασκεδάσουμε.

Έτσι, ακόμη και η απομάκρυνση από την οθόνη μπορεί να μετατραπεί σε μια νέα απαίτηση από τον γονιό: να γίνει ο ακούραστος δημιουργός ενός εναλλακτικού προγράμματος ψυχαγωγίας.

Δεν μου φαίνεται βιώσιμη αυτή η προσδοκία.

Ούτε χρειάζεται κάθε ελεύθερο απόγευμα να καταλήγει σε μια εντυπωσιακή κατασκευή, ένα εκπαιδευτικό παιχνίδι ή μια δραστηριότητα που θα άξιζε να φωτογραφηθεί.

Το ελεύθερο παιχνίδι μπορεί να είναι μικρό, ακατάστατο και χωρίς σαφή στόχο. Να ξεκινήσει από δύο αντικείμενα στο πάτωμα και να αλλάξει κατεύθυνση έπειτα από πέντε λεπτά. Να μην παράγει τίποτα που να μπορούμε να περιγράψουμε ως «επίτευγμα».

Η UNICEF υπογραμμίζει τη σημασία διαφορετικών μορφών παιχνιδιού στην καθημερινότητα των παιδιών, μεταξύ αυτών του ελεύθερου και μη δομημένου παιχνιδιού, της κίνησης και του παιχνιδιού με άλλους. Υποστηρίζει επίσης μια ισορροπημένη προσέγγιση στην ψηφιακή δραστηριότητα, ώστε να παραμένει χώρος για ουσιαστικές εμπειρίες εκτός οθόνης.

Αυτό προσφέρει μια χρήσιμη βάση για τη συζήτηση. Δεν αποδεικνύει ότι κάθε στιγμή πλήξης θα γεννήσει μια δημιουργική ιδέα.

Ας είμαστε προσεκτικοί με αυτή την εύκολη εξιδανίκευση.

Ένα παιδί μπορεί να βαρεθεί και να συνεχίσει να βαριέται. Μπορεί να ζητήσει ξανά την οθόνη. Μπορεί να εκνευριστεί με τις προτάσεις μας ή να χρειαστεί τη βοήθειά μας για να ξεκινήσει κάτι.

Η πλήξη δεν είναι διακόπτης δημιουργικότητας. Η αξία του να μην την καλύπτουμε αμέσως βρίσκεται στην ευκαιρία που αφήνουμε να συμβεί κάτι διαφορετικό, χωρίς να γνωρίζουμε εκ των προτέρων τι θα είναι αυτό.

Και η ευκαιρία χρειάζεται κάποιες συνθήκες.

Είναι δύσκολο να λέμε «βρες κάτι να κάνεις» όταν όλα τα διαθέσιμα υλικά είναι κλεισμένα σε ντουλάπια, όταν το παιχνίδι δημιουργεί πάντα πρόβλημα επειδή λερώνει ή όταν ο χώρος επιτρέπει μόνο να καθίσει το παιδί ήσυχα.

Λίγο χαρτί, μερικά μολύβια, βιβλία ή παιχνίδια κατάλληλα για την ηλικία του μπορούν να παραμένουν εύκολα προσβάσιμα. Μια μικρή πρόταση μπορεί να λειτουργήσει σαν αρχή, αφήνοντας το παιδί να αποφασίσει τη συνέχεια.

Η UNICEF προτείνει απλές δραστηριότητες χωρίς οθόνη, προσαρμοσμένες σε διαφορετικές ηλικίες: παιχνίδια παρατήρησης, ιστορίες στις οποίες κάθε μέλος της οικογένειας προσθέτει μια φράση, αναζήτηση ασφαλών αντικειμένων στο σπίτι και βόλτες με παρατήρηση του περιβάλλοντος. Οι ιδέες αυτές δεν απαιτούν απαραίτητα καινούργιες αγορές ή ιδιαίτερο εξοπλισμό.

Το σημαντικό είναι να μη μετατρέψουμε ούτε αυτές τις προτάσεις σε έναν ακόμη κατάλογο υποχρεώσεων.

Κάποιες ημέρες θα έχουμε διάθεση να παίξουμε μαζί. Άλλες θα μπορούμε μόνο να δώσουμε μια μικρή αφετηρία. Και κάποιες θα επιλέξουμε συνειδητά μια δραστηριότητα στην οθόνη, επειδή αυτή είναι η λύση που εξυπηρετεί την οικογένεια εκείνη τη στιγμή.

Η συνειδητή επιλογή μάς επιτρέπει να σκεφτούμε το περιεχόμενο, τη διάρκεια και τον τρόπο με τον οποίο θα ολοκληρωθεί.

Άλλο να πούμε «θα δούμε αυτό το επεισόδιο όσο ετοιμάζεται το φαγητό» και άλλο να παραδώσουμε μια συσκευή χωρίς να έχουμε αποφασίσει τι ακολουθεί. Η πρώτη προσέγγιση δίνει ένα κατανοητό πλαίσιο. Δεν εγγυάται ότι η λήξη θα γίνει χωρίς διαμαρτυρία, αλλά τουλάχιστον η συμφωνία έχει μια αρχή και ένα τέλος.

Σε μια τεχνολογική ενότητα όπως αυτή του AppleWorldHellas, αξίζει επίσης να αποφεύγουμε τη γενίκευση ότι όλες οι οθόνες προσφέρουν την ίδια εμπειρία.

Ένα παιδί που συνομιλεί με έναν συγγενή, δημιουργεί μια ιστορία, παίζει συνεργατικά ή παρακολουθεί ένα βίντεο κάνει διαφορετικά πράγματα. Το αν κρατά κινητό ή tablet δεν αρκεί για να περιγράψουμε τη δραστηριότητά του.

Η UNICEF αναγνωρίζει ότι η ψηφιακή τεχνολογία μπορεί να υποστηρίζει παιχνίδι, συνεργασία και μάθηση. Παράλληλα, τονίζει ότι αυτές οι δυνατότητες χρειάζεται να συνυπάρχουν με την ανθρώπινη επαφή, την κίνηση και το μη ψηφιακό παιχνίδι.

Για εμένα, λοιπόν, η ουσιαστική ερώτηση είναι τι θέση δίνουμε στην οθόνη μέσα στη συνολική ημέρα.

Είναι μια επιλεγμένη δραστηριότητα που το παιδί απολαμβάνει; Μια λύση σε μια δύσκολη στιγμή; Ένας τρόπος να κάνουμε κάτι μαζί; Ή έχει αρχίσει να καλύπτει κάθε μετάβαση, κάθε αναμονή και κάθε λεπτό στο οποίο δεν συμβαίνει κάτι;

Αυτή η παρατήρηση μπορεί να γίνει χωρίς να καταμετρούμε διαρκώς τις αποτυχίες μας.

Μπορούμε να ξεκινήσουμε από μία μόνο στιγμή της ημέρας. Να μη βιαστούμε να δώσουμε τη συσκευή στην πρώτη αναμονή. Να έχουμε μαζί ένα μικρό βιβλίο ή να παίξουμε ένα παιχνίδι παρατήρησης. Να αφήσουμε το παιδί να επιλέξει ανάμεσα σε δύο απλές δυνατότητες.

Αν δεν λειτουργήσει, δεν έχουμε αποδείξει ότι η προσπάθεια είναι μάταιη. Έχουμε απλώς δει τι συνέβη σε μια συγκεκριμένη περίσταση.

Χρειάζεται επίσης να παρατηρήσουμε τη δική μας σχέση με τα κενά.

Όταν περιμένουμε μόνοι μας για λίγα λεπτά, πόσο γρήγορα βγάζουμε το κινητό; Όταν τελειώνει μια δραστηριότητα, πόσο συχνά αναζητούμε αμέσως κάτι καινούργιο να διαβάσουμε, να ακούσουμε ή να δούμε;

Δεν το αναφέρω για να επιστρέψει η συζήτηση στην ενοχή του γονιού. Το αναφέρω επειδή η συνεχής διαθεσιμότητα περιεχομένου αφορά όλους μας. Είναι δύσκολο να ζητάμε από ένα παιδί να εξοικειωθεί με την αναμονή, αν εμείς αντιμετωπίζουμε κάθε δικό μας κενό σαν κάτι που πρέπει να εξαφανιστεί.

Μπορούμε να δοκιμάσουμε μαζί του. Να αφήσουμε για λίγο το κινητό στο τραπέζι. Να κοιτάξουμε γύρω μας. Να πούμε ότι κι εμείς δεν έχουμε αποφασίσει ακόμη τι θέλουμε να κάνουμε.

Χωρίς να παρουσιάζουμε αυτή τη στιγμή σαν άσκηση αυτοβελτίωσης.

Υπάρχει αξία και σε ένα οικογενειακό απόγευμα που δεν είναι γεμάτο. Σε λίγα λεπτά όπου το παιδί περιφέρεται ανάμεσα στα παιχνίδια του, απορρίπτει ιδέες, επιστρέφει σε κάτι παλιό ή ζητά λίγη παρέα.

Αξίζει να υπάρχει χώρος γι’ αυτό μέσα στην ημέρα, μαζί με όλα τα υπόλοιπα.

Το «βαριέμαι» δεν χρειάζεται κάθε φορά να αντιμετωπίζεται ως επείγον αίτημα για περιεχόμενο. Μπορούμε πρώτα να ακούσουμε, να ρωτήσουμε, να προτείνουμε λίγο και να περιμένουμε.

Κάποιες φορές θα ακολουθήσει ένα παιχνίδι. Κάποιες μια συζήτηση. Κάποιες θα αποφασίσουμε τελικά να δούμε κάτι.

Η διαφορά είναι ότι θα έχουμε αφήσει χώρο για επιλογή.

Την επόμενη φορά που θα ακούσω «μπαμπά, βαριέμαι», θα ήθελα να θυμηθώ να μην αναζητήσω αμέσως την οθόνη.

Να σηκώσω πρώτα το βλέμμα προς το παιδί.