«Να μιλάς όμορφα».

«Να μην προσβάλλεις».

«Να ακούς τον άλλον».

Είναι από εκείνες τις φράσεις που επαναλαμβάνουμε ως γονείς, προσπαθώντας να δώσουμε στα παιδιά μας έναν τρόπο να συνυπάρχουν με τους ανθρώπους. Θέλουμε να σέβονται, να συζητούν, να μπορούν να διαφωνούν χωρίς να πληγώνουν.

Όταν, όμως, η επικοινωνία μεταφέρεται σε μια οθόνη, χρειάζεται να προσθέσουμε κάτι ακόμη:

Μπορείς να σταματήσεις μια συζήτηση.

Μπορείς να μην απαντήσεις. Να αποχωρήσεις από μια ομάδα. Να ζητήσεις βοήθεια. Και, όταν χρειάζεται, να πατήσεις «Αποκλεισμός».

Αναρωτιέμαι πόσο καθαρά το έχουμε πει αυτό στα παιδιά μας. Αν τους έχουμε εξηγήσει ότι η ευγένεια περιλαμβάνει και σεβασμό προς τον εαυτό τους. Ότι δεν χρωστούν διαρκή πρόσβαση σε όποιον γνωρίζει το όνομα χρήστη τους.

Η συζήτηση μπορεί να περιμένει. Το όριο μπορεί να μπει τώρα

Ας φανταστούμε μια απλή σκηνή.

Ένα παιδί παίζει διαδικτυακά. Κάποιος του στέλνει μηνύματα που δεν του αρέσουν. Στην αρχή προσπαθεί να απαντήσει. Ύστερα εξηγεί ότι ενοχλείται. Η επικοινωνία συνεχίζεται.

Ή βρίσκεται σε μια ομαδική συνομιλία όπου ένα αστείο επαναλαμβάνεται εις βάρος του. Οι υπόλοιποι λένε «πλάκα κάνουμε». Εκείνο δεν ξέρει αν δικαιούται να αντιδράσει ή αν θα θεωρηθεί υπερβολικό.

Σε μια τέτοια στιγμή, θα ήθελα το παιδί να γνωρίζει ότι δεν χρειάζεται να βρει την τέλεια απάντηση.

Δεν είναι υποχρεωμένο να πείσει τον άλλον ότι αξίζει σεβασμό. Ούτε να συνεχίσει μια επικοινωνία μέχρι να συμφωνήσουν όλοι ότι έχει αρκετούς λόγους να αποχωρήσει.

Μπορεί να βάλει ένα όριο και να έρθει να το συζητήσουμε.

Αυτή είναι η δική μου αφετηρία ως γονιού: να υπάρχει πρώτα η δυνατότητα απομάκρυνσης και υποστήριξης. Η διερεύνηση του περιστατικού μπορεί να γίνει μαζί με έναν ενήλικο, χωρίς το παιδί να παραμένει εκτεθειμένο ώσπου να καταλάβει μόνο του τι συμβαίνει.

Κάθε διαφωνία δεν είναι εκφοβισμός

Χρειάζεται, βέβαια, προσοχή στις λέξεις μας.

Ένας φίλος μπορεί να διαφωνήσει. Κάποιος μπορεί να μη θέλει να παίξει την ίδια στιγμή. Μια κουβέντα μπορεί να ειπωθεί άστοχα και να ακολουθήσει μια ειλικρινής συγγνώμη. Οι σχέσεις περιλαμβάνουν και δυσκολίες που αξίζει να συζητηθούν.

Η UNICEF περιγράφει τον διαδικτυακό εκφοβισμό ως επαναλαμβανόμενη συμπεριφορά μέσω ψηφιακών τεχνολογιών, με στόχο να φοβίσει, να θυμώσει ή να ντροπιάσει κάποιον. Επισημαίνει επίσης τη σημασία του πλαισίου όταν προσπαθούμε να ξεχωρίσουμε ένα αστείο από μια συμπεριφορά που πληγώνει και συνεχίζεται παρά το αίτημα να σταματήσει.

Το παιδί, όμως, δεν χρειάζεται να αποδείξει ότι ένα περιστατικό πληροί έναν ορισμό για να μας μιλήσει.

Μια μεμονωμένη απειλή ή ένα ανησυχητικό αίτημα αξίζει προσοχή από την πρώτη στιγμή. Και μια επικοινωνία μπορεί απλώς να είναι ανεπιθύμητη, χωρίς να χρειάζεται να της αποδώσουμε αμέσως μια βαριά ετικέτα.

Η δυνατότητα αποκλεισμού μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να διακοπεί η επαφή. Η αξιολόγηση του τι συνέβη είναι μια ξεχωριστή διαδικασία.

Ας του δείξουμε το κουμπί πριν το χρειαστεί

Μιλάμε συχνά στα παιδιά για τους κινδύνους του διαδικτύου. Μερικές φορές, όμως, μένουμε σε γενικές προειδοποιήσεις.

«Να προσέχεις».

«Μη μιλάς σε αγνώστους».

«Αν συμβεί κάτι, πες μου».

Θα ήθελα δίπλα σε αυτές τις κουβέντες να υπάρχει και μια μικρή, πρακτική εξοικείωση, ανάλογη με την ηλικία του παιδιού και την υπηρεσία που επιτρέπουμε να χρησιμοποιεί.

Να δούμε μαζί πού βρίσκονται οι ρυθμίσεις επικοινωνίας. Ποιος μπορεί να στείλει μήνυμα. Πώς κλείνει μια συνομιλία. Πού εμφανίζονται οι επιλογές σίγασης, αποκλεισμού και αναφοράς.

Να εξηγήσουμε ότι κάθε επιλογή κάνει διαφορετική δουλειά και ότι η ακριβής λειτουργία της εξαρτάται από την πλατφόρμα.

Η UNICEF προτείνει, σε περιστατικά διαδικτυακού εκφοβισμού, επικοινωνία με έμπιστο ενήλικο και χρήση των διαθέσιμων εργαλείων αποκλεισμού και αναφοράς. Αναφέρει επίσης ότι η διατήρηση σχετικών μηνυμάτων ή στιγμιότυπων μπορεί να βοηθήσει στην τεκμηρίωση όσων έχουν συμβεί.

Αυτό δεν σημαίνει ότι αφήνουμε το παιδί να διαχειριστεί μόνο του ένα δύσκολο περιστατικό. Το αντίθετο: θέλουμε να γνωρίζει μια πρώτη κίνηση και να ξέρει πού θα βρει βοήθεια αμέσως μετά.

Το «έλα να το δούμε μαζί» χρειάζεται να σημαίνει κάτι

Για να μας δείξει το παιδί μια δύσκολη συνομιλία, χρειάζεται να μπορεί να φανταστεί πώς θα αντιδράσουμε.

Αν η πρώτη μας απάντηση είναι «στα έλεγα εγώ» ή «τέλος το κινητό», υπάρχει κίνδυνος η συζήτηση να μετατοπιστεί αμέσως από όσα συνέβησαν στην τιμωρία που φοβάται.

Δεν χρειάζεται να υποσχεθούμε ότι δεν θα αλλάξει ποτέ κανένας κανόνας. Μπορεί πράγματι να χρειαστούν διαφορετικές ρυθμίσεις, περιορισμός μιας λειτουργίας ή διακοπή χρήσης μιας υπηρεσίας.

Θα ήθελα, όμως, η πρώτη μας αντίδραση να είναι σαφής:

«Καλά έκανες και μου το έδειξες».

«Πες μου τι έγινε».

«Θα το δούμε μαζί».

Ως προσωπική στάση, θεωρώ σημαντικό να ξεχωρίζουμε την αναζήτηση βοήθειας από την πιθανή παραβίαση ενός οικογενειακού κανόνα. Μπορούμε να συζητήσουμε και τα δύο, με τη σειρά και την προσοχή που απαιτούν.

Η ασφάλεια του παιδιού χρειάζεται να βρίσκεται πρώτη.

Ο αποκλεισμός δεν λύνει κάθε πλευρά του προβλήματος

Ένα κουμπί μπορεί να περιορίσει την επικοινωνία μέσα σε μια υπηρεσία. Δεν εγγυάται ότι εξαφανίστηκε το περιστατικό από τη ζωή του παιδιού.

Αν οι εμπλεκόμενοι είναι συμμαθητές, θα συναντηθούν ξανά. Αν υπάρχει απειλή, εκβιασμός ή διάδοση προσωπικού υλικού, χρειάζεται άμεση εμπλοκή ενηλίκων και κατάλληλη υποστήριξη. Η ύπαρξη εργαλείων στην εφαρμογή δεν αναιρεί την ευθύνη του σχολείου, της οικογένειας ή της πλατφόρμας.

Γι’ αυτό δεν θα ήθελα το «πάτα αποκλεισμό» να γίνει τρόπος να κλείσουμε εμείς τη συζήτηση.

Μπορούμε να ρωτήσουμε τι χρειάζεται μετά. Αν υπάρχει κάτι που φοβάται για την επόμενη ημέρα. Αν θέλει να μας δείξει περισσότερα. Ποιος άλλος έμπιστος ενήλικος μπορεί να βοηθήσει.

Σε περίπτωση άμεσου κινδύνου χρειάζεται επικοινωνία με τις αρμόδιες υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης, όπως επισημαίνει και η UNICEF.

Ο στόχος είναι να συνοδεύσουμε το παιδί στα επόμενα βήματα, αντί να θεωρήσουμε τη διακοπή των μηνυμάτων απόδειξη ότι όλα τελείωσαν.

Χρειάζεται να μάθει να σέβεται και τον αποκλεισμό του άλλου

Η συζήτηση έχει και μια δεύτερη πλευρά.

Αν θέλουμε το παιδί να γνωρίζει ότι δικαιούται να βάλει όρια, χρειάζεται να μάθει ότι το ίδιο δικαίωμα έχουν και οι άλλοι.

Όταν κάποιος δεν θέλει να συνεχίσει την επικοινωνία, δεν δημιουργούμε άλλον λογαριασμό για να τον βρούμε. Δεν ζητάμε από φίλους να μεταφέρουν συνεχώς μηνύματα. Δεν αντιμετωπίζουμε την αποχώρηση ως πρόκληση που πρέπει να ξεπεράσουμε.

Μπορεί να στενοχωρηθούμε. Να μη συμφωνούμε. Να χρειάζεται να μιλήσουμε με κάποιον για το πώς αισθανόμαστε.

Αυτό δεν μας δίνει δικαίωμα να παρακάμψουμε το όριο.

Και αν έχουμε φερθεί άσχημα, η ανάληψη ευθύνης δεν εξαρτάται από το αν ο άλλος θα μας επιτρέψει να του στείλουμε αμέσως μια συγγνώμη. Μπορούμε πρώτα να σταματήσουμε τη συμπεριφορά και να ζητήσουμε βοήθεια από έναν ενήλικο για το πώς θα επανορθώσουμε χωρίς να πιέσουμε περισσότερο.

Αυτή, για μένα, είναι μια ουσιαστική συνέχεια της ευγένειας που προσπαθούμε να διδάξουμε.

Το παράδειγμα των μεγάλων μετρά και εδώ

Υπάρχει κάτι που μπορούμε να κοιτάξουμε και στη δική μας χρήση.

Πώς αντιδρούμε όταν κάποιος δεν απαντά; Θεωρούμε ότι οφείλει να είναι διαθέσιμος επειδή είδαμε πως διάβασε το μήνυμα; Επιμένουμε όταν έχει ζητήσει να σταματήσει η κουβέντα;

Όσα λέμε για τα ψηφιακά όρια έχουν μεγαλύτερη συνοχή όταν τα εφαρμόζουμε και μεταξύ μας.

Μπορούμε να δείξουμε ότι μια διαφωνία συζητιέται με σεβασμό. Ότι κάποιος δικαιούται να πάρει χρόνο. Ότι η απομάκρυνση από μια προσβλητική συνομιλία είναι διαθέσιμη επιλογή και για εμάς.

Χωρίς να παρουσιάζουμε κάθε σχέση ως απειλή. Χωρίς να μαθαίνουμε στα παιδιά να αποφεύγουν οτιδήποτε δύσκολο.

Θέλουμε να τους δώσουμε περισσότερες επιλογές: συζήτηση όταν υπάρχει χώρος για συζήτηση, αποχώρηση όταν χρειάζεται, υποστήριξη όταν η κατάσταση ξεπερνά όσα μπορούν να διαχειριστούν.

Μια φράση ακόμη στην ανατροφή μας

Θα συνεχίσω να θεωρώ σημαντικό το «να είσαι ευγενικός».

Θέλω, όμως, να συνοδεύεται από κάτι εξίσου καθαρό.

Να σέβεσαι τους άλλους. Να ακούς. Να μπορείς να αναγνωρίσεις ένα λάθος σου.

Και να γνωρίζεις ότι επιτρέπεται να πεις «δεν θέλω άλλο».

Στο διαδίκτυο αυτό μπορεί να σημαίνει ότι αφήνεις ένα μήνυμα αναπάντητο, βγαίνεις από μια ομάδα ή πατάς «Αποκλεισμός».

Ύστερα, αν κάτι σε έχει ανησυχήσει, έρχεσαι να το δούμε μαζί.

Δεν χρειάζεται να παραμείνεις σε μια επικοινωνία που σε φοβίζει ή σε προσβάλλει για να αποδείξεις ότι είσαι καλό παιδί.