Πριν διακόψουμε μια οθόνη, αξίζει να καταλάβουμε τι συμβαίνει μέσα της. Μερικές φορές, μαζί με το παιχνίδι, διακόπτουμε και μια παρέα.

Το φαγητό είναι έτοιμο. Έχει περάσει η ώρα. Το μπάνιο περιμένει, αύριο έχει σχολείο και έχουμε ήδη ζητήσει δύο φορές να κλείσει το παιχνίδι.

«Κλείσ’ το τώρα».

«Περίμενε λίγο, παίζουμε».

Εκείνο το «παίζουμε» είναι εύκολο να περάσει απαρατήρητο. Εμείς βλέπουμε ένα παιδί μπροστά σε μια οθόνη. Εκείνο μπορεί να βρίσκεται σε μια κοινή δραστηριότητα: να χτίζει κάτι με έναν συμμαθητή, να προσπαθεί να ολοκληρώσει μια αποστολή με φίλους ή να μιλά με ένα ξαδέλφι που ζει μακριά.

Αυτό δεν ακυρώνει την ώρα του φαγητού. Ούτε σημαίνει ότι κάθε αίτημα για «πέντε λεπτά ακόμη» πρέπει να γίνεται δεκτό.

Μας καλεί, όμως, να προσέξουμε κάτι πριν βγάλουμε συμπέρασμα. Όταν λέμε «κλείσε το παιχνίδι», γνωρίζουμε τι ακριβώς ζητάμε από το παιδί να διακόψει;

Η παρέα δεν βρίσκεται πάντα στο ίδιο δωμάτιο

Ως γονείς, έχουμε συνηθίσει να αναγνωρίζουμε εύκολα τις κοινωνικές δραστηριότητες όταν μπορούμε να τις δούμε ολόκληρες.

Στην παιδική χαρά βλέπουμε ποιοι παίζουν μαζί. Σε ένα σπίτι ακούμε τη συζήτηση. Στην προπόνηση γνωρίζουμε ότι υπάρχει ομάδα και συγκεκριμένη ώρα λήξης.

Στο online παιχνίδι, ένα μέρος αυτής της εικόνας μάς λείπει. Βλέπουμε την οθόνη, ίσως ακούμε αποσπασματικές φράσεις και περιμένουμε να τελειώσει κάτι που δεν έχουμε παρακολουθήσει από την αρχή.

Αξίζει να θυμόμαστε ότι οι σχέσεις που αναπτύσσονται μέσα από το παιχνίδι μπορούν να έχουν πραγματική σημασία. Σε οδηγό της UNICEF, ο καθηγητής Daniel Johnson, ερευνητής στο πεδίο του ψηφιακού παιχνιδιού, αναγνωρίζει την κοινωνική του διάσταση και ενθαρρύνει τους γονείς να γνωρίσουν καλύτερα τους κόσμους στους οποίους παίζουν τα παιδιά τους. Πρόκειται για καθοδήγηση ειδικού, όχι για απόδειξη ότι κάθε παιχνίδι ή κάθε online επαφή είναι ωφέλιμη.

Η δική μου σκέψη ξεκινά από εκεί. Αν θέλουμε να βάλουμε ουσιαστικά όρια, χρειάζεται πρώτα να ξέρουμε σε ποια δραστηριότητα τα βάζουμε.

Άλλο ένα παιχνίδι που το παιδί μπορεί να σταματήσει αμέσως. Άλλο μια κοινή προσπάθεια που έχει ήδη ξεκινήσει με άλλους. Η ώρα λήξης μπορεί να παραμένει ίδια. Ο τρόπος με τον οποίο θα φτάσουμε σε αυτήν μπορεί να διαφέρει.

Το «λίγο ακόμη» χρειάζεται περιεχόμενο

Δεν θα ήθελα αυτή η συζήτηση να γίνει μια ακόμη δοκιμασία ενοχής για τους γονείς.

Υπάρχουν απογεύματα που όλα πιέζουν. Ο γονιός επιστρέφει κουρασμένος, υπάρχουν δουλειές, υποχρεώσεις, ένα πρόγραμμα που πρέπει να προχωρήσει. Δεν είναι ρεαλιστικό να χρειάζεται κάθε διακοπή παιχνιδιού μια μεγάλη διαπραγμάτευση.

Ακριβώς γι’ αυτό έχει αξία η συνεννόηση πριν αρχίσει το παιχνίδι.

Αν γνωρίζουμε ότι σε είκοσι λεπτά θα φάμε, μπορούμε να το πούμε από την αρχή. Αν μια δραστηριότητα διαρκεί συνήθως περισσότερο, μπορούμε να συζητήσουμε αν υπάρχει χρόνος να ξεκινήσει. Αν το παιδί παίζει με συγκεκριμένους φίλους, μπορεί να τους ενημερώσει εγκαίρως ότι θα αποχωρήσει.

Στο «περίμενε λίγο» μπορούμε επίσης να ζητήσουμε μια συγκεκριμένη απάντηση: τι χρειάζεται να ολοκληρωθεί και περίπου πόσο θα πάρει;

Δεν είναι όλες οι απαντήσεις δεσμευτικές προβλέψεις. Ένα παιδί μπορεί να υπολογίσει λάθος τον χρόνο. Ένα παιχνίδι μπορεί να εξελιχθεί διαφορετικά. Η ερώτηση, όμως, μας δίνει κάτι πιο χρήσιμο από έναν ανταγωνισμό ανάμεσα στο «τώρα» και στο «σε λίγο».

Μας επιτρέπει να μιλήσουμε για μια πραγματική δραστηριότητα, με αρχή, εξέλιξη και τέλος.

Ο αποχαιρετισμός μπορεί να χωρά μέσα στο όριο

Όταν φεύγουμε από μια επίσκεψη, συνήθως δίνουμε λίγο χρόνο για να μαζευτούν τα πράγματα και να ειπωθεί ένα «γεια». Μπορούμε να δοκιμάσουμε μια αντίστοιχη ευγένεια και στο online παιχνίδι.

«Σε λίγο κλείνουμε. Ενημέρωσε την παρέα σου και μην ξεκινήσεις κάτι καινούργιο».

Αυτή είναι μια πρακτική πρόταση συνεννόησης, όχι κάποια εγγυημένη μέθοδος που θα εξαφανίσει τις αντιδράσεις. Μπορεί να λειτουργήσει καλύτερα σε μια οικογένεια και να χρειάζεται προσαρμογή σε μια άλλη.

Η αξία της βρίσκεται στο μήνυμα που μεταφέρει: καταλαβαίνω ότι αυτό που κάνεις έχει σημασία για σένα και περιμένω να σεβαστείς τη συμφωνία μας για το πότε τελειώνει.

Ταυτόχρονα, το παιδί μπορεί να μάθει ότι η παρέα δεν δικαιούται απεριόριστη πρόσβαση στον χρόνο του. Το «πρέπει να φύγω» είναι αποδεκτό και μέσα στο παιχνίδι. Δεν χρειάζεται να συνεχίζει επειδή κάποιος επιμένει, θυμώνει ή το κάνει να αισθάνεται ότι χρωστά την παρουσία του.

Ο σεβασμός προς τους άλλους περιλαμβάνει έναν αποχαιρετισμό. Περιλαμβάνει επίσης το δικαίωμα να αποχωρήσουμε.

Το να ενδιαφερθούμε δεν απαιτεί να γίνουμε gamers

Δεν χρειάζεται να μάθουμε κάθε χάρτη, χαρακτήρα και κανόνα. Μπορούμε να ξεκινήσουμε πολύ πιο απλά.

Να ζητήσουμε από το παιδί να μας δείξει τι φτιάχνει. Να εξηγήσει ποιος είναι ο σκοπός του παιχνιδιού. Να μας πει με ποιους παίζει και τι του αρέσει όταν συνεργάζονται.

Ίσως διαπιστώσουμε ότι αυτό που θεωρούσαμε επανάληψη είναι μια κατασκευή που εξελίσσεται εδώ και μέρες. Ίσως ότι το αγαπημένο του σημείο είναι η συζήτηση με έναν φίλο. Ίσως πάλι να δούμε κάτι που μας προβληματίζει και χρειάζεται να αλλάξει.

Και οι τρεις περιπτώσεις είναι χρήσιμες. Η γνωριμία μάς δίνει καλύτερη βάση για απόφαση από την υπόθεση.

Στον ίδιο οδηγό της UNICEF τονίζεται και η ανάγκη να γνωρίζουν οι γονείς τις επαφές του παιδιού, να εξετάζουν τις διαθέσιμες ρυθμίσεις επικοινωνίας και να δημιουργούν χώρο ώστε το παιδί να αναφέρει κάτι δυσάρεστο χωρίς να φοβάται αυτόματη τιμωρία.

Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό: το ότι αναγνωρίζουμε μια online παρέα δεν σημαίνει ότι θεωρούμε ασφαλή κάθε άνθρωπο πίσω από ένα όνομα χρήστη. Χρειάζεται να γνωρίζουμε ποιοι συμμετέχουν, τι δυνατότητες επικοινωνίας υπάρχουν και αν το περιβάλλον είναι κατάλληλο για την ηλικία του παιδιού.

Κάποιες φορές χρειάζεται να κλείσει αμέσως

Η προειδοποίηση και ο χρόνος αποχώρησης έχουν θέση όταν υπάρχει περιθώριο. Δεν αποτελούν υποχρέωση που υπερισχύει κάθε άλλης ανάγκης.

Αν εμφανιστεί κάτι που θέτει το παιδί σε κίνδυνο ή το αναστατώνει, ο γονιός μπορεί να χρειαστεί να παρέμβει άμεσα. Αν έχει φτάσει η ώρα μιας αναγκαίας μετακίνησης, η οικογένεια πρέπει να φύγει. Αν μια συμφωνία παραβιάζεται επανειλημμένα, χρειάζεται να επανεξεταστούν οι όροι του παιχνιδιού.

Η κατανόηση του κοινωνικού πλαισίου μάς βοηθά να εξηγούμε καλύτερα την απόφαση. Δεν αφαιρεί την ευθύνη μας να αποφασίζουμε.

Θα απέφευγα επίσης να ερμηνεύω κάθε αντίδραση με τον ίδιο τρόπο. Ένα παιδί μπορεί να διαμαρτύρεται επειδή αποχωρίζεται φίλους, επειδή ήθελε να κερδίσει, επειδή δυσκολεύεται με μια μετάβαση ή απλώς επειδή δεν θέλει να σταματήσει κάτι ευχάριστο. Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε τον λόγο από μία φράση ή ένα ξέσπασμα.

Μπορούμε να ρωτήσουμε, όταν υπάρχει ηρεμία. Και να ακούσουμε την απάντηση πριν της δώσουμε εμείς την ερμηνεία.

Μια συμφωνία που χωρά στην πραγματική ζωή

Για μένα, μια χρήσιμη οικογενειακή συμφωνία χρειάζεται να είναι κατανοητή και εφαρμόσιμη.

Να ξέρουμε πότε υπάρχει χρόνος για παιχνίδι. Να έχουμε εικόνα για το τι πρόκειται να ξεκινήσει. Να δίνουμε μια λογική προειδοποίηση όπου μπορούμε. Να συμφωνούμε ότι κοντά στην ώρα λήξης δεν αρχίζει νέα δραστηριότητα που θα παρατείνει ξανά την αποχώρηση.

Χρειάζεται και μια δεύτερη συζήτηση, μακριά από τη στιγμή της έντασης: τι θα κάνουμε όταν η συμφωνία δεν τηρείται;

Αυτές οι λεπτομέρειες δεν έχουν τη γοητεία μιας εφαρμογής που υπόσχεται να διαχειριστεί τα πάντα. Οι τεχνικοί περιορισμοί μπορεί να είναι χρήσιμοι, ανάλογα με τη συσκευή και την υπηρεσία. Δεν εξηγούν όμως από μόνοι τους στο παιδί πώς να οργανώνει τον χρόνο του με τους άλλους.

Αυτό το κομμάτι χρειάζεται τη δική μας παρουσία.

Και χρειάζεται να αποδεχτούμε ότι θα υπάρξουν αστοχίες και από τις δύο πλευρές. Θα αργήσουμε να προειδοποιήσουμε. Το παιδί θα ξεκινήσει κάτι ενώ δεν προλαβαίνει. Θα χρειαστεί να επιστρέψουμε στη συμφωνία και να την κάνουμε πιο σαφή.

Πριν κλείσει η οθόνη, ας ανοίξει μια συζήτηση

Δεν θεωρώ ότι ο γονιός πρέπει να δικαιολογεί κάθε όριο μέχρι να συμφωνήσει το παιδί. Θεωρώ όμως σημαντικό το παιδί να καταλαβαίνει ότι ενδιαφερόμαστε να γνωρίσουμε όσα κάνουμε προσπάθεια να ρυθμίσουμε.

Ένα «δείξε μου τι παίζετε» μπορεί να μας αποκαλύψει περισσότερα από μια ματιά στο χρονόμετρο. Ένα «με ποιον είσαι;» μπορεί να ανοίξει μια συζήτηση που δεν θα ξεκινούσε με το «πάλι στην οθόνη;».

Το φαγητό θα παραμείνει έτοιμο. Το σχολείο θα περιμένει το επόμενο πρωί. Το παιχνίδι θα χρειαστεί να τελειώσει.

Αλλά ίσως, γνωρίζοντας λίγο καλύτερα τι συμβαίνει μέσα του, μπορέσουμε να πούμε:

«Ήρθε η ώρα να κλείσεις. Πες καληνύχτα στην παρέα σου».