Υπάρχει μια φράση που λέμε συχνά όταν βλέπουμε ένα μικρό παιδί να χειρίζεται μια οθόνη: «Τα ξέρουν όλα από αυτή την ηλικία».

Βρίσκει την εφαρμογή του, αλλάζει βίντεο, επιστρέφει στο παιχνίδι, αναγνωρίζει εικονίδια πριν ακόμη διαβάσει άνετα τις λέξεις που βρίσκονται από κάτω. Κι εμείς το παρακολουθούμε με ένα μείγμα θαυμασμού και αμηχανίας. Εμείς χρειαστήκαμε οδηγίες. Εκείνο φαίνεται να κατάλαβε μόνο του.

Αναρωτιέμαι, όμως, τι ακριβώς εννοούμε όταν λέμε ότι ένα παιδί «ξέρει από τεχνολογία».

Ότι κινείται με άνεση μέσα σε ένα περιβάλλον που έχει σχεδιαστεί για να χρησιμοποιείται εύκολα; Ότι θυμάται πού βρίσκεται το αγαπημένο του περιεχόμενο; Ότι μπορεί να κάνει κάτι που εμείς δεν είχαμε την ευκαιρία να δοκιμάσουμε στην ηλικία του;

Όλα αυτά έχουν τη σημασία τους. Αλλά υπάρχει και μια άλλη δυνατότητα, την οποία ίσως δεν του έχουμε δείξει ακόμη.

Το tablet μπορεί να είναι και το μέρος όπου μια δική του ιδέα αποκτά μορφή.

Μια ιστορία που ηχογράφησε. Ένα αστείο βίντεο με τα παιχνίδια του. Ένα κόμικ με έναν ήρωα που επινόησε. Μια φωτογραφία που τράβηξε επειδή κάτι του έκανε εντύπωση, ακόμη κι αν εμείς δεν καταλαβαίνουμε αμέσως τι ήταν αυτό.

Και κάπου εκεί η συζήτηση γίνεται πιο ενδιαφέρουσα από το συνηθισμένο «πόση ώρα το χρησιμοποίησε σήμερα;».

Το ερώτημα για τον χρόνο παραμένει. Δίπλα του, όμως, χωράει ακόμη ένα: του δώσαμε την ευκαιρία να ανακαλύψει τι μπορεί να κάνει το ίδιο με αυτή τη συσκευή;

Η ευκολία στη χρήση είναι μια αρχή

Το να ξέρεις να χρησιμοποιείς μια εφαρμογή δεν σημαίνει ότι έχεις εξερευνήσει όλες τις δυνατότητες που σου προσφέρει. Αυτό ισχύει και για εμάς τους μεγάλους.

Μπορούμε να έχουμε ένα πανίσχυρο κινητό και να χρησιμοποιούμε καθημερινά τις ίδιες πέντε λειτουργίες. Να διαθέτουμε έναν υπολογιστή γεμάτο εργαλεία και να περνάμε τις περισσότερες ώρες μας μέσα σε έναν browser. Η εξοικείωση με μια συσκευή δεν μας οδηγεί αυτόματα σε κάθε πιθανή χρήση της.

Γιατί να περιμένουμε κάτι διαφορετικό από ένα παιδί;

Αν η πρώτη εμπειρία του tablet είναι μια σειρά από βίντεο, είναι λογικό να το αναγνωρίζει ως συσκευή για βίντεο. Αν το χρησιμοποιεί κυρίως για παιχνίδια, εκεί θα επιστρέφει. Μπορεί απλώς να μην έχει φανταστεί ότι η ίδια οθόνη μπορεί να χωρέσει τη δική του φωνή, τις δικές του εικόνες και μια ιστορία που δεν υπάρχει ακόμη πουθενά.

Εδώ μπορούμε να παρέμβουμε εμείς. Με μια μικρή πρόσκληση.

«Θέλεις να βάλουμε φωνές στα ζωάκια σου;»

«Πώς θα ήταν ένα δελτίο ειδήσεων από το δωμάτιό σου;»

«Μπορούμε να κάνουμε αυτό το αυτοκινητάκι να φαίνεται ότι κινείται μόνο του;»

Δεν χρειάζεται να ξέρουμε μοντάζ. Χρειάζεται να έχουμε διάθεση να δοκιμάσουμε μαζί.

Ας μην υποτιμήσουμε το παιχνίδι για να υπερασπιστούμε τη δημιουργία

Υπάρχει, βέβαια, μια παγίδα σε αυτή τη συζήτηση: να χωρίσουμε πρόχειρα τις δραστηριότητες σε «καλές», επειδή παράγουν κάτι, και «κακές», επειδή προσφέρουν ψυχαγωγία.

Δεν θα ήθελα να πάμε εκεί.

Ένα παιδί δικαιούται να παρακολουθήσει μια ιστορία επειδή του αρέσει. Να παίξει χωρίς να πρέπει στο τέλος να παρουσιάσει τι έμαθε. Να γελάσει με κάτι που εμείς βρίσκουμε αδιάφορο. Δεν χρειάζεται κάθε λεπτό του να αποδεικνύει την εκπαιδευτική του αξία.

Η έκθεση της UNICEF Innocenti Childhood in a Digital World, που δημοσιεύθηκε τον Ιούνιο του 2025, προσφέρει μια χρήσιμη διόρθωση στις εύκολες γενικεύσεις: καταγράφει θετικές σχέσεις ανάμεσα σε δημοφιλείς διαδικτυακές δραστηριότητες —όπως παιχνίδια, βίντεο και κοινωνικά δίκτυα— και σε επιμέρους ψηφιακές δεξιότητες. Αυτό δεν καθιστά κάθε περιεχόμενο κατάλληλο για κάθε ηλικία, ούτε αποτελεί σύσταση απεριόριστης χρήσης. Δείχνει, όμως, γιατί ο τρόπος και το περιεχόμενο της χρήσης αξίζουν προσοχή.

Η δική μου αφετηρία, λοιπόν, είναι να διευρύνουμε τις επιλογές του παιδιού.

Να μπορεί να διαλέξει ανάμεσα στο να δει μια ιστορία και στο να δοκιμάσει να αφηγηθεί μία. Να γνωρίζει ότι υπάρχουν και οι δύο δυνατότητες.

Και να μη χρειάζεται να εγκαταλείψει την πρώτη για να του επιτρέψουμε τη δεύτερη.

Μια μικρή ιστορία αρκεί

Συχνά η λέξη «δημιουργία» μάς οδηγεί σε κάτι πολύ μεγαλύτερο από αυτό που χρειάζεται.

Φανταζόμαστε εξοπλισμό, ειδικές εφαρμογές, συνδρομές, γραφίδες και ένα αποτέλεσμα που θα δικαιολογήσει την προσπάθεια. Ίσως επειδή έχουμε συνηθίσει να βλέπουμε δημιουργικές δραστηριότητες παρουσιασμένες έτοιμες, όμορφες και προσεκτικά οργανωμένες.

Στην πράξη, η αρχή μπορεί να είναι πολύ πιο απλή.

Ένα παιδί φωτογραφίζει τρία παιχνίδια και αποφασίζει τι συνέβη ανάμεσα στις φωτογραφίες. Ηχογραφεί τη φωνή ενός φανταστικού τέρατος. Σχεδιάζει έναν χάρτη για έναν θησαυρό που βρίσκεται κάτω από τον καναπέ. Φτιάχνει μαζί μας ένα μικρό βίντεο στο οποίο ένα κουκλάκι μετακινείται λίγο κάθε φορά.

Οι δραστηριότητες αυτές είναι προτάσεις για παιχνίδι και έκφραση, προσαρμοσμένες στην ηλικία και στα ενδιαφέροντα κάθε παιδιού. Δεν χρειάζεται να τις ντύσουμε με υποσχέσεις ότι θα αυξήσουν τη νοημοσύνη του ή θα το προετοιμάσουν για κάποιο μελλοντικό επάγγελμα.

Αρκεί ότι του δίνουν μια ευκαιρία να αποφασίσει.

Ποιος είναι ο ήρωας; Τι λέει; Πώς τελειώνει η ιστορία; Θέλει μουσική ή προτιμά να ακούμε μόνο τη φωνή του;

Μέσα σε αυτές τις επιλογές υπάρχει χώρος για κάτι προσωπικό. Κάτι που δεν του προτάθηκε έτοιμο στην αρχική οθόνη.

Το δύσκολο για εμάς: να αφήσουμε το αποτέλεσμα ήσυχο

Υποψιάζομαι ότι ένα από τα δυσκολότερα σημεία αυτής της διαδικασίας αφορά τους μεγάλους.

Το παιδί τραβάει μια στραβή φωτογραφία κι εμείς θέλουμε να ισιώσουμε το κάδρο. Βάζει έναν ήχο που μας φαίνεται υπερβολικός και προτείνουμε έναν καλύτερο. Αφήνει την ιστορία του χωρίς λογικό τέλος και σπεύδουμε να τη βοηθήσουμε να «βγάζει νόημα».

Σιγά σιγά, το μικρό του έργο αρχίζει να μοιάζει με τη δική μας ιδέα για το πώς θα έπρεπε να είναι.

Χρειάζεται μια ισορροπία εδώ. Η βοήθεια έχει θέση όταν τη ζητά ή όταν συναντά ένα τεχνικό εμπόδιο. Μπορούμε να του δείξουμε πώς αποθηκεύεται κάτι, πώς χαμηλώνει η ένταση, πώς προσθέτει άλλη μία εικόνα.

Αλλά δεν χρειάζεται να διορθώσουμε και τις επιλογές του.

Αν θέλει ο δεινόσαυρος να μιλάει ψιθυριστά και η γάτα να ακούγεται σαν μηχανή, μπορεί να υπάρχει ένας εξαιρετικός λόγος μέσα στο δικό του παιχνίδι. Ας τον ρωτήσουμε.

«Γιατί το σκέφτηκες έτσι;»

Αυτή η ερώτηση μού φαίνεται πολύ πιο ενδιαφέρουσα από το «να σου δείξω πώς γίνεται σωστά».

Δεν χρειάζεται να γίνει περιεχόμενο για το διαδίκτυο

Έχουμε συνηθίσει τόσο πολύ να συνδέουμε τη δημιουργία με τη δημοσίευση, ώστε καμιά φορά παραλείπουμε το ενδιάμεσο: μπορείς να φτιάξεις κάτι και απλώς να το χαρείς.

Το παιδικό βίντεο δεν χρειάζεται να ανέβει σε πλατφόρμα. Η ηχογράφηση δεν χρειάζεται κοινό. Το κόμικ μπορεί να το δουν δύο άνθρωποι στο σπίτι και αυτό να είναι αρκετό.

Για μένα, έχει αξία να μείνει ξεκάθαρη αυτή η δυνατότητα. Ένα παιδί μπορεί να δημιουργεί χωρίς να αποκτά δημόσια παρουσία, χωρίς να περιμένει αντιδράσεις και χωρίς το έργο του να γίνεται μέρος της δικής μας δραστηριότητας στα κοινωνικά δίκτυα.

Αν θελήσουμε να μοιραστούμε κάτι, αξίζει να σταθούμε λίγο πριν από την αποστολή ή την ανάρτηση. Ποιον αφορά; Εμφανίζονται άλλα παιδιά; Ακούγονται ονόματα; Συμφωνεί το ίδιο το παιδί να το δείξουμε;

Ακόμη και μέσα στην οικογένεια, το «θέλεις να το στείλουμε στη γιαγιά;» είναι μια ευκαιρία να του δείξουμε ότι υπολογίζουμε τη γνώμη του.

Η χαρά ότι έφτιαξε κάτι δεν χρειάζεται να περιμένει την επιβεβαίωση ενός κοινού.

Ο γονιός δεν χρειάζεται να γίνει καθηγητής τεχνολογίας

Για μια οικογένεια που επιστρέφει κουρασμένη στο σπίτι, όλα αυτά μπορεί εύκολα να ακουστούν σαν ακόμη μία υποχρέωση.

Μετά τη δουλειά, το σχολείο, το διάβασμα και τις υπόλοιπες ανάγκες, θα πρέπει τώρα να οργανώνουμε και εργαστήριο ψηφιακής δημιουργίας;

Όχι. Μια τέτοια απαίτηση θα έκανε την πρόταση ασήκωτη.

Μπορεί να είναι δέκα λεπτά ένα απόγευμα. Μια ιδέα που προέκυψε μόνη της μέσα στο παιχνίδι. Κάτι που δοκιμάσαμε και δεν πέτυχε. Κάτι που το παιδί βαρέθηκε στη μέση.

Δεν χρειάζεται να ολοκληρωθεί. Δεν χρειάζεται να επαναληφθεί αύριο. Και δεν χρειάζεται ο γονιός να γνωρίζει όλες τις απαντήσεις.

Μπορούμε να πούμε «δεν ξέρω πώς γίνεται, πάμε να το βρούμε». Ή «σήμερα δεν προλαβαίνω, αλλά θέλω να μου εξηγήσεις την ιδέα σου».

Η UNICEF προτείνει υποστήριξη για ποικίλες, κατάλληλες για την ηλικία ψηφιακές δραστηριότητες, με ισορροπία και χώρο για την υπόλοιπη ζωή. Αυτή είναι μια χρήσιμη κατεύθυνση, χωρίς να μετατρέπεται σε ενιαίο πρόγραμμα για κάθε οικογένεια.

Και βέβαια, οι ευκαιρίες αυτές δεν εξαρτώνται αποκλειστικά από τους γονείς. Το σχολείο, οι διαθέσιμοι πόροι και ο σχεδιασμός των ίδιων των εφαρμογών έχουν επίσης θέση στη συζήτηση.

Το επόμενο εργαλείο δεν είναι πάντα αυτό που λείπει

Για όσους αγαπάμε την τεχνολογία, η συνηθισμένη απάντηση σε ένα πρόβλημα είναι να αναζητήσουμε το κατάλληλο εργαλείο.

Μια καλύτερη εφαρμογή. Ένα πιο σύγχρονο tablet. Ένα αξεσουάρ που θα κάνει τη διαδικασία ευκολότερη.

Μερικές φορές βοηθούν. Ωστόσο, πριν αγοράσουμε οτιδήποτε, αξίζει να δούμε τι μπορεί ήδη να κάνει η συσκευή που έχουμε. Μια κάμερα, μια ηχογράφηση και ένα απλό εργαλείο σχεδίασης μπορούν να αποτελέσουν αφετηρία για πολλές μικρές ιδέες.

Το ενδιαφέρον βρίσκεται σε αυτό που θα θελήσει το παιδί να δοκιμάσει.

Μπορεί η αγαπημένη του δραστηριότητα να παραμείνει ένα παιχνίδι. Μπορεί να προτιμήσει να αφήσει το tablet και να συνεχίσει με χαρτί, ψαλίδι και κόλλα. Μπορεί να ηχογραφήσει κάτι μία φορά και να μην ενδιαφερθεί ξανά.

Όλα αυτά χωρούν.

Δεν χρειάζεται να ανακαλύψουμε έναν μελλοντικό σκηνοθέτη, προγραμματιστή ή μουσικό. Μπορούμε απλώς να αφήσουμε ένα παιδί να πειραματιστεί.

Την επόμενη φορά, λοιπόν, που θα το δούμε να χειρίζεται με εντυπωσιακή άνεση το tablet, ας κρατήσουμε για λίγο τον θαυμασμό μας.

Κι ας του κάνουμε μια ερώτηση που δεν έχει προκαθορισμένη απάντηση:

«Αν μπορούσες να φτιάξεις κάτι δικό σου με αυτό, τι θα ήθελες να είναι;»